عامیت، شاخص قاطع دین

17.04.09 | آرامش دوستدار

یك شاخص قاطع برای بینش دینی، جنبه‌ی عامیت آن است. بینش دینی، مختص عامه به وسیع‌ترین معنی آن است. عامه آن كسی نیست كه اصطلاحاً عوام خوانده می‌شود و بارزترین خصیصه‌اش بی‌فرهنگی به معنای نادانستگی متعارف است. عامه هركسی است كه از درون منفرد نیست، یعنی از «دیگری» متمایز نمی‌گردد و ماهیت و قوام وجودی‌اش را در جمع مشابهان می‌جوید و می‌یابد، یعنی در همشكلی، همسنخی و همسانی.

«عوام» و «خواص» هردو می‌توانند به معنایی كه دیدیم از عامه باشند، یعنی عاری از تفرّد درونی باشند. از اینرو آنجا كه «فرهنگ»، به معنای سواد، پرخوانی، مطلع بودن و علامگی عامل این مشابهت و بستگی میان پاره‌های یك جمع است، عامیت پاره‌های آن جمع به همان اندازه مسلم است كه عامیت پاره‌های یك جمع «بی‌فرهنگ»، و جایی‌كه وجه مشتركی این هردو گروه را به هم پیوند دهد، هر دو عامه‌اند و از آن همدیگر.

بدین معنی نخستین و آخرین شاخص دین این است كه عاطف بر عامه است و در این عطفیت عام، پاره‌های مشابه را به چنین مخرج مشتركی تحویل می‌دهد و در آن گردمی‌آورد. در واقع می‌توان گفت: هر بینشی كه از آن عامه باشد، و شاید خصوصاً آنجا كه خود را دین نمی‌داند و می‌خواهد با رد بینش دینی منكر دینیت خود شود، از هر دینی دین‌تر است. به همین سبب و معناست كه نیچه در مورد مؤسسان دین می‌گوید: «خطاناپذیری غریزی در شناسایی احوال نوع متعارف و معینی از نفوس كه هنوز تعلق خود را به همدیگر درنیافته اند جزو شّم هر مؤسس دین است. اوست كه این نفوس را گرد هم می‌آورد. بدین سبب تأسیس یک دین همواره یک جشن همشناسی دیرپاست». (۱).
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1- F. Nietzsche, Fröhliche Wissenschaft, Kröner Taschenausgabe, S. 252